DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

15-mavzu

Huquqiy munosabatlar

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Huquqiy munosabatHuquqiy normalarning kishilar xatti-harakati, xulq-atvoriga ta’siri oqibatida vujudga keladigan, davlat tomonidan qo‘riqlanadigan hamda ishtirokchilarida subyektiv huquq va yuridik majburiyatlar mavjudligi bilan tavsiflanadigan ijtimoiy munosabat (Odilqoriyev).
  • Huquqiy munosabat belgilariIjtimoiy munosabat; norma asosida vujudga keladi; ishtirokchilar huquq va majburiyatlar bilan bog‘langan (individuallashgan); irodaviy; davlat qo‘riqlaydi (Odilqoriyev). Saydullayev: muayyan predmet, ashyo yoki xizmatga nisbatan yuzaga keladi.
  • Mutlaq va nisbiy munosabatMutlaqda faqat huquq egasi aniq, qolgan barcha subyektlar uning huquqiga qarshilik qilmaslikka majbur (mulk huquqi). Nisbiyda ikkala tomon ham aniq: sotuvchi va xaridor, buyurtmachi va pudratchi.
  • Huquqiy munosabat tarkibiUch unsur: subyektlar, obyekt va mazmun (subyektiv huquq va yuridik majburiyat). Norma, huquq subyektligi va yuridik fakt — vujudga kelish shartlari. Saydullayev yuridik faktni ham unsur deb kiritadi.
  • Huquqdorlik va layoqat turlariHuquqdorlik — huquq sohibi, huquqiy aloqalar ishtirokchisi bo‘lish qobiliyati. Huquqiy layoqat — subyektiv huquq va yuridik majburiyatlarga ega bo‘la olish; muomala layoqati — o‘z harakatlari bilan ularga ega bo‘lish va amalga oshirish; delikt layoqati — huquqbuzarligi uchun javob bera olish.
  • Fuqaroning huquq va muomala layoqati (FK)Huquq layoqati tug‘ilgan paytdan vujudga keladi va vafot bilan tugaydi; to‘la muomala layoqati 18 yoshdan, voyaga yetgunga qadar qonuniy nikohdan o‘tgan fuqaroda esa nikohdan o‘tgan paytdan (FK 22-modda). 14–18 yosh va 14 yoshgacha bo‘lganlarning muomala layoqati ko‘lami FK 27 va 29-moddalarida belgilangan. Yuridik shaxsda huquq va muomala layoqati tuzilgan paytdan bir vaqtda vujudga keladi.
  • Huquqiy munosabat obyektiSubyektlarning diqqati, manfaati, xatti-harakati qaratilgan real ne’mat, narsa, jarayon, harakat. Odilqoriyev: moddiy olam ne’matlari, ma’naviy ijod mahsulotlari, ishtirokchilarning xulq-atvori va uning oqibatlari, shaxsiy nomulkiy ne’matlar. Saydullayev: moddiy va nomoddiy qadriyatlar, ma’naviy ijod mahsullari, faoliyat natijalari, qimmatbaho qog‘ozlar va hujjatlar.
  • Subyektiv huquq va yuridik majburiyatSubyektiv huquq — davlat muhofaza qiladigan mumkin bo‘lgan xulq chegarasi: o‘z harakati, talab qilish, organga murojaat vakolatlari. Majburiyat — zarur xulq: faol harakat yoki passiv tiyilish; bajarmaslik javobgarlikka olib keladi.

Namuna savollar

Ilmiy yoki badiiy asar yaratish huquqqa muvofiq harakatlarning qaysi turiga kiradi?
  1. Yuridik xatti-harakat
  2. Yuridik akt (bitim)
  3. Huquqqa xilof harakat
  4. Huquqiy hodisa (voqea)
Javob

A) Yuridik xatti-harakat — Yuridik aktda oqibatga erishish maqsad qilinadi (bitim); yuridik xatti-harakatda oqibat irodadan qat’i nazar qonun kuchi bilan keladi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. XIV bob. Huquqiy munosabatlar.)

Quyidagilardan qaysi biri kishilar irodasiga bog‘liq bo‘lmagan yuridik fakt — hodisa hisoblanadi?
  1. Insonning tug‘ilishi
  2. Oldi-sotdi bitimi
  3. Ma’muriy akt chiqarilishi
  4. Badiiy asar yaratilishi
Javob

A) Insonning tug‘ilishi — Hodisalar irodaga bog‘liq emas (zilzila, sel, tug‘ilish, vafot); bitim, ma’muriy akt va asar yaratish esa harakatlardir. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. XIV bob. Huquqiy munosabatlar. | Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 13-mavzu. Huquqiy munosabatlar.)

X.T. Odilqoriyevga ko‘ra yuridik faktlar huquqiy normalar va huquqdorlik, subyektiv huquq hamda yuridik majburiyat bilan birgalikda huquqiy munosabatlarning nimasi hisoblanadi?
  1. Zaruriy sharti
  2. Yagona obyekti
  3. Subyektiv huquqning bir vakolati
  4. Davlat majburlovining shakli
Javob

A) Zaruriy sharti — Odilqoriyev: yuridik faktlar huquqiy normalar va huquqdorlik (huquq subyekti), subyektiv huquq va yuridik majburiyat bilan birgalikda huquqiy munosabatlarning zaruriy sharti hisoblanadi; ular huquqiy norma bilan aniq huquqiy munosabat o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘indir. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. XIV bob. Huquqiy munosabatlar.)

Bu mavzuda 33 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.