10-mavzu

Kibermakonda xalqaro huquqning qo'llanilishi

Asosiy tushunchalar

Tallinn qo‘llanmasi 2.0NATO Kiberhimoya markazi tashabbusi bilan xalqaro ekspertlar guruhi 2017-yilda tayyorlagan 154 qoidali hujjat; xalqaro shartnoma emas, balki doktrinal ish — Statut 38-moddasi 1(d)-bandidagi «yordamchi vosita».
Due diligence (lozim darajadagi ehtiyotkorlik)Davlatning o‘z hududidan boshqa davlatga sezilarli zarar yetkazilayotganini bilsa, oqilona choralar ko‘rish majburiyati («Korfu bo‘g‘ozi», 1949; Tallinn 2.0, 6-qoida).
Attribution (nisbatlash)Kiberoperatsiyani ishonchli dalillar asosida muayyan davlatga nisbat berish; javob choralarining qonuniyligi uchun markaziy shart, texnik izlar o‘z-o‘zidan yetarli emas.
E-dalillarElektron shakldagi, maxsus tartibda olinadigan isbotlar
Effects-based yondashuvKiberoperatsiyani miqyosi va oqibatiga ko‘ra baholash
InterseptsiyaAloqa mazmunini real vaqtda ushlab olish
Chain of custodyHash va loglar bilan isbot yaxlitligini uzluksiz qayd etish
Ishonchni mustahkamlash choralari (CBM)Hotline va shaffoflik orqali keskinlikni pasaytirish

Namuna savollar

Kibermakon tushunchasiga quyidagilardan qaysi biri mos keladi?

Tarmoqlar, bulut, OT/SCADA, IoT va qurilmalar majmui; ma’lumot chegarani kesib o‘tadi
Faqat davlat organlari foydalanadigan, internetdan uzilgan yopiq tarmoqlar
Davlat havo hududi ustidagi aloqa sun’iy yo‘ldoshlari va ularning orbitalari
Faqat ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar va ularning foydalanuvchilari

Javob

A) Tarmoqlar, bulut, OT/SCADA, IoT va qurilmalar majmui; ma’lumot chegarani kesib o‘tadi — Kibermakon — internet protokollari, aloqa tarmoqlari, bulut infratuzilmasi, OT/SCADA, IoT va yakuniy qurilmalar majmui; transchegaraviy tabiati qo‘llaniladigan huquq, yurisdiksiya va ijro masalalarini murakkablashtiradi.

Kiberjinoyatchilik to‘g‘risidagi Budapesht konvensiyasi (2001) qaysi tashkilot doirasida qabul qilingan?

Yevropa Kengashi
Yevropa Ittifoqi
NATO
BMT Bosh Assambleyasi

Javob

A) Yevropa Kengashi — Budapesht konvensiyasi Yevropa Kengashining 2001-yil 23-noyabrdagi shartnomasi; u Kengashga a’zo bo‘lmagan davlatlar uchun ham ochiq.

B davlati A davlatidagi saylovlarda ovozlarni o‘zgartirish maqsadida saylov tizimiga kiberoperatsiya o‘tkazdi. Bu operatsiya qanday baholanishi mumkin?

G‘ayriqonuniy aralashuv
Xalqaro huquqda taqiqlanmagan oddiy josuslik
O‘zini himoya qilishga asos bo‘luvchi qurolli hujum
Faqat A ning ichki ishi, xalqaro huquqqa aloqasiz

Javob

A) G‘ayriqonuniy aralashuv — Saylov, xavfsizlik siyosati kabi boshqa davlatning ichki vakolatiga («rezerv kompetensiyasi») majburiy ta’sir ko‘rsatuvchi kiberamallar g‘ayriqonuniy aralashuv hisoblanadi; oddiy josuslik esa xalqaro huquqda to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlanmagan. (Tallinn qo‘llanmasi 2.0, 66-qoida)

Bu mavzuda 61 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.