Davlat va huquqning kelib chiqishi

Asosiy tushunchalar

• JamiyatKishilar o‘rtasidagi iqtisodiy, oilaviy, ma’naviy, siyosiy va boshqa munosabat hamda aloqalarning murakkab tizimi; tarixiy taraqqiyotning muayyan bosqichida vujudga kelgan ijtimoiy munosabatlar mahsuli. Unga ijtimoiy hokimiyat va ijtimoiy normalarning muayyan tizimi xos. Tor ma’noda — ma’lum maqsad yo‘lida birlashgan uyushma (oila, partiya, mehnat jamoasi).
• Jamiyat va davlat nisbatiJamiyat tushunchasi davlat tushunchasidan kengroq: jamiyatda davlatdan boshqa tashkilotlar (siyosiy partiyalar, harakatlar, jamoat birlashmalari) ham mavjud. Davlat jamiyatning faqat siyosiy qismi, uning bir elementi; u jamiyat bilan bir vaqtda emas, ijtimoiy taraqqiyotning muayyan bosqichida, jamiyatdan ancha keyin shakllangan.
• Ibtidoiy ijtimoiy hokimiyatJamoaning o‘zi amalga oshiradigan, undan ajralmagan, maxsus boshqaruv va majburlov apparatiga ega bo‘lmagan, obro‘, an’ana va jamoat fikriga tayanadigan hokimiyat («ibtidoiy demokratiya»). Oliy organ — kattalar umumiy yig‘ini.
• MononormaIbtidoiy jamiyatda odatlar ko‘rinishidagi ijtimoiy normalar (diniy marosimlar, udumlar, tabu) adabiyotlarda mononormalar deb ataladi. Ular ozuqa topish usullarini va oila-nikoh munosabatlarini tartibga solgan; amal qilinishi ishontirish va majburlash (urug‘dan quvish) choralari bilan ta’minlangan, huquq va majburiyatlar qat’iy belgilanmagan.
• TabuKo‘pincha diniy asosdagi taqiq bo‘lib, ma’lum xatti-harakatga, predmetga, so‘zlarga qo‘yilgan; uni buzish ruhlar va xudolarning qahrini qo‘zg‘atadi deb hisoblangan. Qoidabuzarga izza qilish, tanbeh berish, ogohlantirish, urug‘dan quvib yuborish kabi jamoat ta’sir choralari qo‘llanilgan.
• Uchta yirik ijtimoiy mehnat taqsimoti1) chorvachilikning ajralib chiqishi; 2) hunarmandchilikning dehqonchilikdan ajralishi; 3) savdogarlar qatlamining paydo bo‘lishi. Natija: ortiqcha mahsulot, xususiy mulk, qullik, mulkiy tabaqalanish.
• Davlatning urug‘chilik tashkilotidan farqiDavlat urug‘doshlik tuzumidagi hokimiyatdan uch belgi bilan farq qiladi: 1) aholining qarindoshlik emas, yashash joyiga qarab hududiy bo‘linishi; 2) aholidan ajralgan ommaviy hokimiyat (qurollangan kishilarning maxsus otryadlari, armiya, politsiya, turma va majbur etish muassasalari); 3) bu hokimiyatni saqlash uchun fuqarolarning to‘lovlari - soliqlar va qarzlar.
• Huquqning shakllanish yo‘llariDavlat paydo bo‘lishi bilan huquq ham vujudga keldi: ko‘pgina odat qoidalari hukmron sinf irodasiga moslashtirildi (qadimgi Rimdagi XII jadval qonuni, qadimgi Bobildagi Xammurapi qonunlari); davlat organlari va boshliqlarining aktlari, adliya va sud organlarining qarorlari huquq sistemasini yaratish manbayi bo‘lgan. Huquq faqat davlat organlari tomonidan o‘rnatiladi yoki sanksiyalanadi.

Namuna savollar

Bu mavzuda 33 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.