DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

5-mavzu

Davlatning shakllari

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Davlat shakliDavlat boshqaruvi shakli, davlat tuzilishi shakli va siyosiy rejimni qamrab oluvchi siyosiy hokimiyatni tashkil etish usullari yig‘indisi. Davlat shakli davlat hokimiyatining qanday prinsiplarga asosan tashkil etilganligini va hududiy jihatdan qay tartibda tuzilganligini umumiy tarzda ifodalaydi.
  • Boshqaruv shakliOliy davlat hokimiyati organlarini tashkil etish, ularning o‘zaro va aholi bilan munosabatlari tartibi; «mamlakatda kim hukmron va hokimiyatni qanday boshqaradi?» savoliga javob beradi. Turlari: monarxiya va respublika.
  • Monarxiya turlariOdilqoriyev: mutlaq, cheklangan (dualistik — Iordaniya, Marokash; parlamentar — Buyuk Britaniya, Ispaniya, Yaponiya) va noan’anaviy (BAA) monarxiya. Saydullayev: mutlaq, cheklangan (parlamentar), dualistik (Iordaniya, Marokash, Malayziya) va teokratik (Vatikan, Saudiya Arabistoni) monarxiya.
  • RespublikaDavlat hokimiyati aholi tomonidan muayyan muddatga saylab qo‘yiladigan organlar va davlat boshlig‘i tomonidan, xalq nomidan amalga oshiriladigan boshqaruv shakli (lot. «respublika» - «jamoa ishi», «xalq ishi»).
  • Respublika turlariPrezidentlik — hukumat prezident oldida javobgar (AQSh); parlamentar — hukumat parlament oldida javobgar, prezidentni parlament yoki maxsus kengash saylaydi (Germaniya, Italiya); aralash — hukumat prezident va parlament oldida mas’ul (Fransiya).
  • Unitar davlatYagona konstitutsiya, oliy organlar tizimi, fuqarolik, qonunchilik, soliq va moliya tizimiga ega davlat; ma’muriy-hududiy birliklari suverenitet belgilariga ega emas. Alohida turi — avtonom hududli unitar davlat (Xitoy, Ispaniya, Daniya).
  • FederatsiyaBir necha davlat tuzilmalarining ittifoqi: ikki pog‘onali hokimiyat, vakolatlar federal konstitutsiyada chegaralangan, ikki palatali parlament, subyektlarning o‘z konstitutsiyasi. Turlari: hududiy (AQSh), milliy va milliy-hududiy (Rossiya).
  • KonfederatsiyaKonfederatsiya - mustaqil davlatlarning muayyan maqsadlar uchun muvaqqat, shartnomaviy ittifoqi; yagona hudud va yagona fuqarolik yo‘q, subyektlar undan erkin chiqib ketishi mumkin, yagona soliq tizimi, budjet va armiya bo‘lmaydi. Odilqoriyev Yevropa Ittifoqini konfederatsiya sifatida tilga oladi, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi esa konfederatsiya emasligini ta’kidlaydi.

Namuna savollar

Daniya tarkibidagi Farer orollari va Grenlandiya misolida qanday tuzilish shakli ko‘rsatiladi?
  1. Avtonom hududli unitar davlat
  2. Konfederativ davlatlar ittifoqi
  3. Hududiy federativ davlat
  4. Milliy-hududiy federativ davlat
Javob

A) Avtonom hududli unitar davlat — Unitar davlatlarning alohida turi — avtonom hududli unitar davlatlar: yagona hudud tarkibida avtonom tuzilmalar bo‘ladi (Xitoy, Ispaniya, Daniya — Farer orollari va Grenlandiya). (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. IV bob. Davlatning shakllari.)

Lotincha «respublika» iborasi qanday ma’noni anglatadi?
  1. «Xalq ishi»
  2. «Yagona hokimiyat»
  3. «Ittifoq bilan mustahkamlash»
  4. «Birlik»
Javob

A) «Xalq ishi» — Respublika - lotincha «jamoa ishi», «xalq ishi», davlat ma’nosini beradi; monarxiya («monos» - bir, «arhe» - hokimiyat) yakka hukmronlikni, unitar («unitas») esa «yagona», «bir butun»ni bildiradi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. IV bob. Davlatning shakllari.)

Qonunchilik parlamentga, ijro hokimiyati esa monarx va u tayinlaydigan hukumatga tegishli bo‘lgan monarxiya turi qaysi?
  1. Dualistik monarxiya
  2. Mutlaq monarxiya
  3. Parlamentar monarxiya
  4. Teokratik monarxiya
Javob

A) Dualistik monarxiya — Dualistik monarxiyada hokimiyat ikki markaz — parlament va monarx o‘rtasida bo‘linadi (Iordaniya, Marokash). (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. IV bob. Davlatning shakllari. | Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 5-mavzu. Davlat shakllari.)

Bu mavzuda 29 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.