DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

6-mavzu

Davlat mexanizmi (apparati)

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Davlat mexanizmiDavlatning maqsad, vazifa va funksiyalarini amalga oshirish uchun tashkiliy, moliyaviy va boshqa vositalar bilan ta’minlangan, iyerarxik bog‘liq davlat organlari (apparat) hamda davlat korxona va muassasalari tizimi.
  • Mexanizm va apparat nisbatiOdilqoriyev: apparat — tarkibiy tuzilish, mexanizm — harakatdagi (funksional) jihat; mexanizm kengroq, unga organlardan tashqari yordamchi bo‘limlar va muassasalar ham kiradi. Saydullayev: mexanizm apparatga nisbatan keng, unga davlat korxona va muassasalari ham kiradi.
  • Davlat hokimiyatini kim amalga oshiradiKonstitutsiyaning 7-moddasiga ko‘ra davlat hokimiyati faqat Konstitutsiya va qonunlar vakolat bergan organlar tomonidan amalga oshiriladi: qonunda ko‘zda tutilmagan organ hokimiyatni amalga oshira olmaydi.
  • Davlat mexanizmi prinsiplariOdilqoriyev: hokimiyatlar bo‘linishi, inson huquqlari ustuvorligi, demokratizm, iyerarxiya, oshkoralik, qonuniylik, professionalizm, kollegiallik va yakkaboshchilik uyg‘unligi, saylanish va tayinlanish uyg‘unligi.
  • Davlat organiQonun asosida tashkil etiladigan, davlat nomidan muayyan funksiyalarni bajaradigan, hokimiyat vakolatlari va kompetensiyasiga ega, majburiy huquqiy hujjatlar chiqaradigan davlat mexanizmining nisbatan mustaqil bo‘g‘ini.
  • Davlat organlari tasnifiShakllanishi: birlamchi va hosilaviy; hududi: markaziy va mahalliy; kompetensiyasi: umumiy va maxsus; tarmog‘i: qonun chiqaruvchi, ijro, sud; qaror tartibi: kollegial va yakka; muddati: doimiy va vaqtinchalik.
  • Lokk va MonteskyeLokk: qonun chiqaruvchi, ijro va «federativ» hokimiyat; qonun chiqaruvchi oliy, sud ijroning qismi. Monteskye («Qonunlar ruhi haqida»): uch hokimiyat teng, mustaqil va bir-birini tiyib turadi.
  • Hokimiyatlar bo‘linishining uch darajasiFunksional: majburlash to‘g‘risida qaror qabul qilish funksiyasi majburlovni amalga oshirishdan farqlanadi; institutsional: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud funksiyalari bir shaxs yoki muassasa qo‘lida jamlanmaydi; shaxsiy: qonun chiqaruvchi organlar tarkibiga ijro etuvchi hokimiyat xodimlari va sudyalar kirmaydi.

Namuna savollar

«Tiyib turish va qarama-qarshi ta’sir» tizimi tarmoqlarni qarama-qarshi qo‘yib, samarali hamkorlikka sharoit yarata olmaydi, deb yozgan olim kim?
  1. A. Barnashov
  2. J.-J. Russo
  3. Sh.L. Monteskye
  4. G. Kelzen
Javob

A) A. Barnashov — Bu tanqid rus olimi A. Barnashovga tegishli; Russo esa ta’limotni bo‘linmas xalq suvereniteti nuqtayi nazaridan tanqid qilgan. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. VI bob. Davlat mexanizmi (apparati).)

Ko‘pchilik amerikalik mutaxassislarning e’tirof etishicha, hokimiyatlar taqsimlanishining mohiyati qaysi hujjatda yanada mukammalroq talqin etilgan?
  1. Massachusets shtati Konstitutsiyasi
  2. Amerika Qo‘shma Shtatlari federal Konstitutsiyasi (1787)
  3. Mustaqillik deklaratsiyasi
  4. Huquqlar to‘g‘risidagi bill
Javob

A) Massachusets shtati Konstitutsiyasi — Massachusets shtati Konstitutsiyasida qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tarmoqlaridan hech biri hech qanday sharoitda boshqa tarmoq hokimiyatini amalga oshirmasligi lozimligi belgilangan. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. VI bob. Davlat mexanizmi (apparati).)

X.T. Odilqoriyevga ko‘ra «davlat apparati» va «davlat mexanizmi» iboralari qanday farqlanadi?
  1. Apparat — tarkibiy tuzilish, mexanizm — harakatlanish jihati
  2. Apparat — korxonalar, mexanizm — faqat hokimiyat vakolatli organlar
  3. Apparat — mahalliy organlar, mexanizm — markaziy organlar
  4. Apparat — saylanadigan, mexanizm — tayinlanadigan organlar
Javob

A) Apparat — tarkibiy tuzilish, mexanizm — harakatlanish jihati — Odilqoriyev funksional mezonni qo‘llaydi: apparat davlatning tarkibiy tuzilishini, mexanizm esa idoralar tizimining harakatdagi jihatini bildiradi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. VI bob. Davlat mexanizmi (apparati).)

Bu mavzuda 31 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.