DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

8-mavzu

Ijtimoiy munosabatlar va huquq

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Ijtimoiy munosabatIjtimoiy subyektlar o‘rtasida hayotiy ne’matlarni taqsimlash, moddiy va ma’naviy ehtiyojlarni qondirish yuzasidan kelib chiqadigan ongli, maqsadga yo‘naltirilgan aloqalar. Ular faqat shaxslar va ularning uyushmalari o‘rtasida yuzaga keladi.
  • MononormalarIbtidoiy jamoada xo‘jalik, urug‘ davomiyligi va nikoh munosabatlarini ta’minlagan qoidalar: odat shaklida, yozilmagan, ishontirish va urug‘dan quvish bilan ta’minlangan, ko‘pincha taqiq (tabu) tavsifida.
  • Normativ va individual tartibga solishNormativ tartibga solish umumiy xususiyatga ega: norma (qoida) jamiyatning barcha a’zolariga yoki uning muayyan qismiga tegishli. Individual tartibga solish aniq subyektga taalluqli individual ko‘rsatmalardan iborat. Ikkalasi bir-birining mavjudligini taqozo etadi.
  • Ijtimoiy normaIjtimoiy norma — kishilar hamda ularning jamoalari o‘rtasidagi muayyan munosabatni tartibga soluvchi xulq-atvor qoidasi.
  • Huquqni boshqa normalardan ajratuvchi belgilarHuquq normasi davlat tomonidan o‘rnatiladi yoki ma’qullanadi (davlat bilan bog‘liqlik), davlat irodasini ifodalaydi, umummajburiy, rasmiy va shaklan aniq, tizimli va davlat majburlovi bilan ta’minlanadi.
  • Huquq va axloq farqlari (Sh.A. Saydullayev)O‘rnatilish manbai (davlat — jamiyat), ta’minlash (majburlov — jamoatchilik fikri), ifoda shakli, baholash mezoni (qonuniy/g‘ayriqonuniy — ezgulik/yovuzlik), javobgarlik tartibi, amal qilish sohasi; axloqiy makon kengroq.
  • Korporativ normalarShaxslarning muayyan uyushmalari, guruhlari doirasida yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan xulq-atvor qoidalari. Ular faqat o‘sha tashkilot a’zolariga nisbatan joriy etiladi va faqat ular uchun majburiydir.
  • Axloq normalariAdolat va adolatsizlik, yaxshilik va yomonlik, ezgulik va yovuzlik, or-nomus, vijdon, burch kabilar ko‘rinishida kishilar ongida shakllanadigan qarashlar, tasavvurlar va qoidalar. Ular butun jamiyat tomonidan yaratiladi.

Namuna savollar

Davlat huquqi, ma’muriy, moliya va jinoyat huquqi kabi ommaviy huquq sohalarida qo‘llaniladigan huquqiy tartibga solish usuli qanday ataladi?
  1. Avtoritar (imperativ) usul
  2. Avtonomiya (dispozitiv) usul
  3. Qiyosiy usul
  4. Germenevtik usul
Javob

A) Avtoritar (imperativ) usul — Huquqiy tartibga solish usullari ikki guruhga bo‘linadi: avtonomiya (dispozitiv) usuli xususiy huquq sohalarida, avtoritar (imperativ) usul esa ommaviy huquq sohalarida qo‘llaniladi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. XV bob. Huquq tizimi va qonunchilik tizimi. Qonunchilikni tizimlashtirish. | Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 12-mavzu. Huquq tizimi va huquqiy tizim.)

Texnik normalar qanday tipdagi munosabatlarni tartibga soladi?
  1. «Inson — mashina», «inson — mehnat quroli»
  2. «Shaxs — davlat», «fuqaro — organ»
  3. «Xodim — ish beruvchi», «sotuvchi — xaridor»
  4. «Partiya — saylovchi», «deputat — fuqaro»
Javob

A) «Inson — mashina», «inson — mehnat quroli» — Texnik normalar inson bilan texnika, mehnat quroli va ishlab chiqarish o‘rtasidagi munosabatni tartibga soladi; kishilararo munosabatlarni ijtimoiy normalar boshqaradi. (Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 7-mavzu. Ijtimoiy munosabatlar va huquq.)

Aniq subyektga taalluqli, tegishli tarzda harakat qilish uchun berilgan individual ko‘rsatmalardan iborat ijtimoiy tartibga solish turi qanday ataladi?
  1. Individual tartibga solish
  2. Normativ tartibga solish
  3. Diniy tartibga solish
  4. Texnik tartibga solish
Javob

A) Individual tartibga solish — Ijtimoiy tartibga solish normativ va individual ko‘rinishga ega: normativ tartibga solish umumiy xususiyatga ega bo‘lib, norma jamiyatning barcha a’zolariga yoki uning muayyan qismiga tegishli bo‘ladi, individual tartibga solish esa aniq subyektga taalluqli individual ko‘rsatmalardan iborat. (Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 7-mavzu. Ijtimoiy munosabatlar va huquq.)

Bu mavzuda 30 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.