DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

9-mavzu

Huquq tushunchasi, belgilari va mohiyati

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Huquq (integrativ ta’rif)Huquq — jamiyatda tan olingan va rasmiy muhofaza bilan ta’minlangan tenglik va adolat me’yorlari, xohish-irodalarni erkin mutanosiblashtiruvchi, ularning o‘zaro kurashlarini hamda o‘zaro munosabatlarini tartibga soluvchi me’yorlar majmuidir.
  • Alekseyev va Nersesyans ta’riflariS.S. Alekseyev: huquq — qonunlarda yoki davlat tomonidan tan olinadigan boshqa manbalarda mustahkamlanadigan umummajburiy normalar tizimi. V.S. Nersesyans: huquq — real munosabatlarda tarixan obyektiv belgilangan erkinlikning shakli va me’yori, rasmiy erkinlik prinsipi.
  • Obyektiv va subyektiv huquqObyektiv huquq — muayyan mamlakatda amalda bo‘lgan huquq (huquqiy tizim). Subyektiv huquq — subyektning sodir etishi mumkin bo‘lgan xatti-harakati turi va o‘lchovi; huquqdor shaxs normada nazarda tutilgan harakatni sodir qilishga yoki boshqalardan muayyan harakatni talab qilishga haqli.
  • Huquq belgilari (X.T. Odilqoriyev)1) normalar tizimi; 2) davlat o‘rnatgan yoki ma’qullagan; 3) umummajburiy (davlatning o‘zi uchun ham); 4) normativ xususiyatli rasmiy talablar yig‘indisi; 5) davlat muhofaza qiladi va ta’minlaydi.
  • Huquqni tushunishHuquqni tushunish — insonning huquqni anglash, baholash va unga ijtimoiy hodisa sifatida munosabat bildirish borasidagi maqsadga yo‘naltirilgan fikriy faoliyatining jarayoni va natijasi. Nersesyans tipologiyasi: legistik (lex) — huquq va qonunni aynanlashtiradi; yuridik (jus) — ularni farqlaydi.
  • Pozitivizm va normativizmT. Gobbs, J. Ostin, R. Iering, G. Kelzen, G.F. Shershenevich: huquq — davlat hokimiyatining mahsuli. Kelzen — normativizm asoschisi, «sof huquq nazariyasi». Zaif tomoni — adolatsiz qonunni ham huquqiy deb hisoblaydi.
  • Tabiiy huquq nazariyasiAbadiy, o‘zgarmas tabiiy huquqni pozitiv huquqdan ustun qo‘yadi (Grotsiy, Lokk, Monteskye, Radbrux va b.). Ijobiy — hokimiyat zo‘ravonligining oldini oladi; salbiy — mazmun noaniqligi, huquq va axloqning aralashuvi.
  • Tarixiy, sotsiologik, psixologik maktablarTarixiy (Gustav Gugo, Savini, Puxta): huquq xalq ruhida o‘sgan odat. Sotsiologik (Erlix, Jeni, Muromsev): «tirik huquq». Psixologik (Petrajitskiy): imperativ-atributiv kechinma, intuitiv huquq.

Namuna savollar

X.T. Odilqoriyev ajratgan huquqning besh belgisi qatoriga quyidagilardan qaysi biri kiradi?
  1. Normativ xususiyatli rasmiy talablar
  2. Faqat ixtiyoriy bajariladigan qoidalar
  3. Jamoatchilik qoralashi bilan ta’minlanish
  4. Yozilmagan odat shaklida saqlanish
Javob

A) Normativ xususiyatli rasmiy talablar — Belgilar: normalar tizimi; davlat o‘rnatgan yoki ma’qullagan; umummajburiy; normativ xususiyatli rasmiy talablar yig‘indisi; davlat muhofaza qiladi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. VIII bob. Huquqning mohiyati.)

Rim yuristi Pavel «hamisha odilona va oqilona bo‘lgan narsa» deb ta’riflagan huquq qaysi ma’nodagi huquq hisoblanadi?
  1. Tabiiy huquq
  2. Fuqarolik (sivil) huquqi
  3. Xalqlar huquqi
  4. Subyektiv huquq
Javob

A) Tabiiy huquq — Pavel ikki ma’noni ajratgan: odilona va oqilona narsa — tabiiy huquq; muayyan davlatda hammaga yoki ko‘pchilikka foydali narsa — fuqarolik (sivil) huquqi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. VIII bob. Huquqning mohiyati.)

X.T. Odilqoriyev sotsiologik maktabning kamchiligi sifatida nimani ko‘rsatadi?
  1. Huquqiy va huquqqa xilof xulq mezoni yo‘qolishi
  2. Har qanday adolatsiz qonunni ham huquq deb oqlashi
  3. Huquq rivojidagi ongli islohot rolini inkor etishi
  4. Huquq bilan axloqning bir-biriga aralashib ketishi
Javob

A) Huquqiy va huquqqa xilof xulq mezoni yo‘qolishi — Sotsiologik maktabda huquqiy va huquqqa xilof xulq mezoni yo‘qoladi, huquq ijodkorligi amaldorlarga o‘tib ketish xavfi tug‘iladi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. VIII bob. Huquqning mohiyati.)

Bu mavzuda 31 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.