DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

10-mavzu

Huquq prinsiplari va funksiyalari

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Huquq prinsipiHuquqning mohiyati va ijtimoiy vazifasini ifodalovchi, butun huquqiy tartibga solish tizimi bo‘ylab amal qiladigan, huquq ijodkorligi, qo‘llash va muhofaza faoliyatini yo‘naltiruvchi boshlang‘ich normativ asos, rahbariy g‘oya.
  • Prinsiplarning amal qilish doirasi bo‘yicha tasnifiUmumiy huquqiy prinsiplar butun huquqiy tizim asosida turadi; tarmoqlararo prinsiplar ikki yoki undan ortiq huquq tarmog‘ida amal qiladi (moddiy javobgarlik, ayb uchun javobgarlik); sohaviy prinsiplar faqat bitta huquq sohasida amal qiladi (masalan, xo‘jalik protsessual huquqida og‘zakilik, yer huquqida yerdan maqsadga muvofiq foydalanish).
  • Umumhuquqiy prinsiplarDemokratizm, qonuniylik, insonparvarlik, fuqarolarning qonun oldida tengligi, davlat va shaxsning o‘zaro mas’ulligi, ijtimoiy adolat, teng huquqlilik, huquq va majburiyatlar birligi, huquqning ustuvorligi.
  • Huquq funksiyalariHuquq funksiyalari — ijtimoiy munosabatlarga yuridik ta’sir etishning asosiy yo‘nalishlari bo‘lib, ularning mazmuni huquqning mohiyati va jamiyat hayotidagi ijtimoiy vazifasi bilan belgilanadi. Belgilari: mohiyatdan kelib chiqishi, faol harakat (dinamizm) va doimiylik.
  • Maxsus-yuridik funksiyalarRegulyativ-statik — erishilgan holatni (maqom, vakolat) mustahkamlaydi, passiv munosabatlar; regulyativ-dinamik — rivojlanishni belgilaydi (soliq, shartnoma), faol munosabatlar; qo‘riqlovchi — muhim munosabatlarni muhofaza qiladi.
  • Konstitutsiyada mustahkamlangan prinsiplarKonstitutsiya mazmunidan huquq ustunligi, demokratizm, inson huquqlari va erkinliklarining oliy qadriyat ekanligi, xalqaro huquq qoidalarining amal qilishi, Konstitutsiya va qonunlar ustuvorligi, teng huquqlilik, barcha mulk shakllarining tengligi hamda odil sudlov prinsiplarini anglash mumkin.
  • Maxsus-yuridik prinsiplarMaxsus-yuridik prinsiplar huquqiy tilda ifodalangan ijtimoiy prinsiplardir. Ularga normalarning umummajburiyligi va ustuvorligi, normalarning ziddiyatsizligi, huquq va erkinliklarning yuridik kafolatlanganligi, aybsizlik prezumpsiyasi hamda yangi yoki og‘irroq javobgarlik o‘rnatuvchi qonunning orqaga qaytish kuchiga ega emasligi kiradi.
  • Huquq funksiyalarining belgilariHuquq funksiyalari huquqning mohiyatidan kelib chiqadi va jamiyatdagi vazifasi bilan belgilanadi; ijtimoiy munosabatlarga ta’sir yo‘nalishi bo‘lib, huquqning eng muhim sifatlarini ifoda etadi; dinamizm, ya’ni faol harakat va ta’sir etish hamda doimiylik (uzluksizlik) xususiyatlariga ega.

Namuna savollar

Konstitutsiyaning 11-moddasida qaysi prinsip mustahkamlangan?
  1. Hokimiyatlar bo‘linishi
  2. Inson oliy qadriyat ekani
  3. Qonunlar ustunligi
  4. Aybsizlik prezumpsiyasi
Javob

A) Hokimiyatlar bo‘linishi — 11-modda davlat hokimiyati tizimini qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linish prinsipiga asoslaydi; Konstitutsiya va qonunlarning ustuvorligi alohida moddalarda (15 va 16) belgilangan. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. IX bob. Huquq prinsiplari va funksiyalari. | Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 6-mavzu. Davlat mexanizmi.)

X.T. Odilqoriyev prinsiplarni quldorlik, feodal, burjua va sotsialistik turlarga qaysi mezon bo‘yicha ajratadi?
  1. Huquq tipi bo‘yicha
  2. Amal qilish doirasi bo‘yicha
  3. Ifodalanish shakli bo‘yicha
  4. Mustahkamlanish joyi bo‘yicha
Javob

A) Huquq tipi bo‘yicha — Odilqoriyev huquqning tipi va harakatlanish ko‘lamiga qarab quldorchilik, feodal, burjua va sotsialistik huquq prinsiplarini ajratadi; umumiy va maxsus, sohaviy va tarmoqlararo prinsiplar boshqa asosda tasniflanadi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. IX bob. Huquq prinsiplari va funksiyalari.)

Qonun oldida tenglik prinsipi qaysi uch jihatda ifodalanadi?
  1. Teng maqom, teng huquqlar, birdek mas’ullik
  2. Teng daromad, teng mulk, teng imtiyozlar
  3. Teng saylov, teng soliq, teng harbiy xizmat
  4. Teng ta’lim, teng mehnat, teng dam olish vaqti
Javob

A) Teng maqom, teng huquqlar, birdek mas’ullik — Tenglik — fuqarolarning teng maqomi, umumfuqaroviy huquqlar tengligi va qonun oldida birdek mas’ullik; qonunni buzgan har kim istisnosiz javob beradi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. IX bob. Huquq prinsiplari va funksiyalari.)

Bu mavzuda 32 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.