DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

12-mavzu

Huquq normalari

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Huquq normasiDavlat tomonidan o‘rnatilgan yoki ma’qullangan, hamma huquq subyektlari uchun umummajburiy, davlatning majburlov kuchi bilan muhofazalanadigan, ijtimoiy munosabat qatnashchilarining huquq va majburiyatlarini mujassam etgan va aniq shaklda ifodalangan xatti-harakat mezoni, yurish-turish qoidasi.
  • Huquq normasining belgilariSaydullayev (6): irodaviylik, normativlik, davlat bilan bog‘liqlik, umummajburiylik, rasmiy aniqlik, tizimlilik. Odilqoriyev 9 ta formal-yuridik belgini sanaydi: davlat bilan bog‘liqlik, davlat irodasi, umummajburiylik, qat’iy rasmiy aniqlik, uzoq muddat qo‘llanishga mo‘ljallanganlik, iyerarxik bo‘ysunish, davlat tomonidan muhofazalanish, buzilganda davlat majburlovi, normativ hujjatlarda ifodalanish.
  • Gipoteza, dispozitsiya, sanksiyaGipoteza — amal qilish shartlari (yuridik faktlar); dispozitsiya — xulq-atvor qoidasi, huquq va majburiyatlar; sanksiya — qoida buzilganda davlat ta’sir chorasi. Formula: «Agar…, unda…, aks holda…».
  • Uch unsurli va ikki unsurli tuzilmaUch unsurli tuzilma — normaning mantiqiy-yuridik ifodasi. Ikki unsurli — moddalar matnining haqiqiy ko‘rinishi: regulyativ normada gipoteza va dispozitsiya, qo‘riqlovchida gipoteza (dispozitsiya) va sanksiya.
  • Gipoteza va dispozitsiya turlariGipoteza: oddiy, murakkab, muqobil. Dispozitsiya: oddiy (qilmish nomlanadi), tavsiflovchi (belgilar sanaladi), blanket (boshqa hujjatlarga), havola etuvchi (shu hujjatning boshqa moddasiga).
  • Sanksiya turlariAniqligiga ko‘ra: Odilqoriyev — mutlaq aniq, nisbiy aniq, alternativ; Saydullayev — mutlaq aniq, nisbatan aniq, kumulyativ (asosiy jazodan tashqari qo‘shimcha jazo). Ta’sir xarakteriga ko‘ra: javobgarlik choralari (jarima, ozodlikdan mahrum qilish), muhofaza choralari (ishga tiklash, aliment), ogohlantirish ta’sir choralari.
  • Imperativ va dispozitiv normalarImperativ norma belgilangan modeldan chetga chiqishni man etadi. Dispozitiv norma tomonlarga kelishish imkonini beradi, kelishuv bo‘lmasa zaxira qoida bo‘ladi; belgisi — «agar qonunda yoki shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo‘lsa».
  • Kollizion va definitiv normalarKollizion norma normalar to‘qnashuvini hal etadi («hakam-norma»). Definitiv norma huquqiy tushunchaga ta’rif beradi (masalan, JKdagi jinoyat tushunchasi), evristik va yo‘naltiruvchi funksiyani bajaradi.

Namuna savollar

«Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi» (Konstitutsiya, 31-modda) degan qoida xarakteriga ko‘ra qaysi normaga misol?
  1. Huquq va vakolat beruvchi
  2. Majburiyat yuklovchi
  3. Taqiqlovchi (man qiluvchi)
  4. Rag‘batlantiruvchi
Javob

A) Huquq va vakolat beruvchi — Odilqoriyev: huquq subyektiga qanday harakatlarni sodir etish mumkinligini ko‘rsatuvchi normalar huquq va vakolat beruvchi normalar deyiladi. Konstitutsiyaning 50-moddasi (tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabat) majburiyat yuklovchi, 57-moddasi (maxfiy jamiyatlar va uyushmalar tuzish taqiqlanadi) man qiluvchi normaga misol. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. XII bob. Huquq normasi. | Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 9-mavzu. Huquq normalari. | O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 31-modda)

Normalar «to‘qnashuvi»ni hal etgani uchun «hakam-norma» deb ataladigan normalar qaysi?
  1. Kollizion
  2. Definitiv
  3. Deklarativ
  4. Operativ
Javob

A) Kollizion — Kollizion normalar qaysi normani qo‘llashni belgilaydi; definitiv normalar huquqiy tushunchalarga ta’rif beradi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. XII bob. Huquq normasi.)

Sh.A. Saydullayev huquq normasining nechta belgisini ajratadi?
  1. 6 ta
  2. 9 ta
  3. 5 ta
  4. 7 ta
Javob

A) 6 ta — Saydullayev: irodaviylik, normativlik, davlat bilan bog‘liqlik, umummajburiylik, rasmiy aniqlik, tizimlilik; Odilqoriyev esa to‘qqizta belgini sanaydi. (Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 9-mavzu. Huquq normalari.)

Bu mavzuda 30 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.