DOYSE Ochish

Fanlar / Davlat va huquq nazariyasi

13-mavzu

Huquqning shakllari (manbalari)

Mashqni boshlashTelegram ilovasi

Asosiy tushunchalar

  • Huquq shakli (manbai)Huquqiy normaning tashqi ifodalanish va rasmiy mustahkamlanish usuli, davlat irodasini umummajburiy qoida darajasiga ko‘tarish vositasi. Shershenevichga ko‘ra — huquqni o‘zida aks ettiruvchi, uning ilgari chiqarilgan asosi.
  • «Huquq manbai»ning uch ma’nosi (Sh.A. Saydullayev)Moddiy (mulk shakllari, moddiy sharoitlar, manfaatlar), mafkuraviy (huquqiy mafkura, ta’limotlar, huquqiy ong) va maxsus yuridik ma’no — unda manba huquq shakli bilan ustma-ust tushadi.
  • Huquqiy odatUzoq davr amalda bo‘lishi natijasida shakllangan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan yurish-turish qoidasi. Hal qiluvchi unsur — davlat sanksiyasi. O‘zbekistonda subsidiar manba (FK 6-modda, OK 8-modda).
  • Ish muomalasi odati (FK 6-modda)Tadbirkorlikning biror sohasida keng qo‘llaniladigan, qonunda nazarda tutilmagan qoida. Qonunning majburiy normalariga yoki shartnomaga zid odatlar qo‘llanilmaydi.
  • Yuridik pretsedentSud yoki ma’muriy organning muayyan ish bo‘yicha chiqargan qarori bo‘lib, kelgusida shunga o‘xshash ishlarni hal qilish uchun namuna normaga aylanadi. Turlari: ma’muriy va sud; sud pretsedenti — original va deklarativ.
  • Normativ-huquqiy hujjat va uning afzalliklariQonunchilikka muvofiq qabul qilingan, huquqiy normalarni belgilash, o‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjat. Afzalliklari (Saydullayev): formal aniqlik, tizimlilik, tezkorlik.
  • Hujjatlar ziddiyatini hal etish qoidalariHujjat o‘zidan yuqori yuridik kuchga ega hujjatga muvofiq bo‘lishi shart; normativ-huquqiy hujjatlar o‘rtasida tafovut bo‘lsa, yuqori yuridik kuchga ega hujjat qo‘llaniladi. Bir mavzuga oid zid qonunlardan muddati bo‘yicha keyinroq qabul qilingani amal qiladi.
  • Normativ shartnomaIkki yoki undan ortiq subyekt o‘rtasida tuziladigan, ularning huquq va majburiyatlarini o‘rnatadigan, o‘zgartiradigan yoki bekor qiladigan og‘zaki yoki yozma bitim. Belgilari: umumiy mazmundagi norma, ixtiyoriylik, manfaatlar umumiyligi, tomonlar tengligi, o‘zaro javobgarlik, huquqiy ta’minlanganlik. Xalqaro munosabatlarda shartnoma huquq manbayi sifatida maydonga chiqadi.

Namuna savollar

Davlat irodasining umummajburiylik usuliga qarab ajratiladigan huquqning to‘rt tarixiy shakli qatoriga qaysi biri KIRMAYDI?
  1. Huquqiy doktrina
  2. Huquqiy odat
  3. Normativ shartnoma
  4. Yuridik pretsedent
Javob

A) Huquqiy doktrina — Odilqoriyev: huquq shakli davlat irodasining hamma uchun majburiylik usuliga qarab belgilanadi va to‘rtta tarixiy shakli bor: huquqiy odat, yuridik pretsedent, normativ-huquqiy hujjat va normativ shartnoma. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. X bob. Huquqning shakli (manbayi). | Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 10-mavzu. Huquq shakllari (manbalari).)

Odilqoriyevga ko‘ra qonunlar, Prezident farmonlari, Hukumat qarorlari, boshqaruv organlari va mahalliy organlar hujjatlari turkumlariga normativ-huquqiy hujjatlar qaysi mezon bo‘yicha ajratiladi?
  1. Yuridik kuchi (va chiqargan organ mavqei) bo‘yicha
  2. Tartibga solish predmeti (sohasi) bo‘yicha
  3. Amal qilish hududi va vaqti bo‘yicha
  4. Hujjatning hajmi va tuzilishi bo‘yicha
Javob

A) Yuridik kuchi (va chiqargan organ mavqei) bo‘yicha — Odilqoriyev: normativ-huquqiy hujjatlar ularni chiqaradigan davlat organlarining mavqei va hujjatlarning yuridik kuchiga ko‘ra qonunlar, Prezident farmonlari, Hukumat qaror va farmoyishlari, boshqaruv organlarining qaror, buyruq va yo‘riqnomalari hamda mahalliy organlar hujjatlari turkumlariga bo‘linadi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. X bob. Huquqning shakli (manbayi). | Sh.A. Saydullayev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2021. 10-mavzu. Huquq shakllari (manbalari).)

Bo‘shliqni to‘ldirmasdan, mavjud normaning ma’nosini tushuntirib beruvchi sud pretsedenti qanday ataladi?
  1. Deklarativ pretsedent
  2. Original pretsedent
  3. Ma’muriy pretsedent
  4. Ishontiruvchi pretsedent
Javob

A) Deklarativ pretsedent — Original pretsedent bo‘shliqni to‘ldirib yangi norma yaratadi, deklarativ (declaratory) pretsedent esa mavjud normaning ma’nosini tushuntiradi. (X.T. Odilqoriyev, Davlat va huquq nazariyasi — Darslik, 2018. X bob. Huquqning shakli (manbayi).)

Bu mavzuda 31 ta savol bor — qolgani ilovada, har javobdan keyin izoh bilan.